Wzory i nazwy soli
Sole to jedna z najważniejszych grup związków nieorganicznych. W chemii szkolnej pojawiają się w reakcjach kwasów, zasad, tlenków i metali. Ten materiał wyjaśnia krok po kroku, jak rozpoznawać sole, jak ustalać ich wzory oraz jak poprawnie je nazywać.
Czym są sole?
Sole to związki zbudowane z kationów metalu i anionów reszty kwasowej (pochodzącej od kwasu).
Większość soli ma budowę jonową – w sieci krystalicznej występują jony: kationy metalu i aniony reszty kwasowej. Dlatego dla soli zapisujemy wzory sumaryczne, a nie strukturalne.
Wzór ogólny soli: MmRn (m- ilość atomów metalu, n-ilość reszt kwasowych)
Jak ustalić wartościowość reszty kwasowej?
Wartościowość reszty kwasowej jest równa liczbie atomów wodoru w cząsteczce kwasu
Ładunek jonu reszty kwasowej jest taki sam jak jej wartościowość.
| wzór kwasu | ilość atomów wodoru | wartościowość reszty kwasowej | jon reszty kwasowej |
| kwasy beztlenowe | |||
| HCl | 1 | I | Cl– |
| H2S | 2 | II | S2– |
| kwasy tlenowe | |||
| HNO3 | 1 | I | NO3– |
| H2SO4 | 2 | II | SO42– |
| H2SO3 | 2 | II | SO32– |
| H3PO4 | 3 | III | PO43– |
2. Napisz symbol metali i obok wzór reszty kwasowej. Nad każdym napisz odpowiednie wartościowości.
II I II I II III
CaCl2 Mg(NO3)2 Ca3(PO4)2
Jeśli wartościowości są podzielne przez tą sama liczbę, to trzeba je uprościć
II II → I I
CaSO4 → CaSO4
Ustalanie wzoru sumarycznego soli kwasu beztlenowego
Przykład 1. Napisz wzór sumaryczny chlorku potasu.
Krok 1. Ustal wartościowość metalu: potas (K) ma wartościowość I.
Krok 2. Ustal wartościowość reszty kwasowej. Chlorek to sól kwasu chlorowodorowego, którego reszta kwasowa (Cl) ma wartościowość I.
Krok 3. Skorzystaj ze wzoru ogólnego MmRn.
m - liczba kationów metalu jest równa wartościowości reszty kwasowej (Cl) więc 1,
n - liczba anionów reszty kwasowej jest równa wartościowości kationu metalu (K) , więc 1.
Krok 4. Zapisz wzór związku: KCl (1 nie piszemy we wzorze)
Przykład 2. Napisz wzór sumaryczny siarczku sodu.
Krok 1. Ustal wartościowość metalu: sód (Na) ma wartościowość I.
Krok 2. Ustal wartościowość reszty kwasowej. Siarczek to sól kwasu siarkowodorowego, którego reszta kwasowa (S) ma wartościowość II.
Krok 3. Skorzystaj ze wzoru ogólnego MmRn.
m - liczba kationów metalu (Na) jest równa wartościowości reszty kwasowej (S) więc 2,
n - liczba anionów reszty kwasowej (S) jest równa wartościowości kationu metalu (Na) , więc 1.
Krok 4. Zapisz wzór związku: Na2S (1 nie piszemy we wzorze)
Ustalanie wzoru sumarycznego soli kwasu tlenowego
Przykład 3. Napisz wzór sumaryczny siarczanu(VI) wapnia.
Krok 1. Ustal wartościowość metalu: wapń (Ca) ma wartościowość II.
Krok 2. Ustal wartościowość reszty kwasowej. Siarczan(VI) to sól kwasu siarkowego(VI), którego reszta kwasowa (SO4) ma wartościowość II.
Krok 3. Skorzystaj ze wzoru ogólnego MmRn.
m - liczba kationów metalu jest równa wartościowości reszty kwasowej więc 2,
n - liczba anionów reszty kwasowej jest równa wartościowości kationu metalu, więc 2.
Współczynniki muszą być liczbami najmniejszymi, więc 2-2 skracamy przez 2 i otrzymujemy współczynniki dla metalu i reszty kwasowej: 1-1
Krok 4. Zapisz wzór związku: Ca SO4 (1 nie piszemy we wzorze)
Przykład 4. Napisz wzór sumaryczny azotanu(V) miedzi(II).
Krok 1. Ustal wartościowość metalu: miedź (Cu) ma wartościowość II (odczytujesz z nazwy soli).
Krok 2. Ustal wartościowość reszty kwasowej. azotan(V) to sól kwasu azotowego(V), którego reszta kwasowa (NO3) ma wartościowość I.
Krok 3. Skorzystaj ze wzoru ogólnego MmRn.
m - liczba kationów metalu jest równa wartościowości reszty kwasowej więc 1,
n - liczba anionów reszty kwasowej jest równa wartościowości kationu metalu , więc 2.
Krok 4. Zapisz wzór związku: Cu(NO3)2 (1 nie piszemy we wzorze)
Nazewnictwo soli
Nazwy soli pochodzą od nazwy kwasu i metalu
Sole kwasów beztlenowych
- mają końcówkę -ek
- w przypadku, gdy metal lub reszta kwasowa mają więcej niż jedną wartościowość podaje się ją w nazwie soli.
Sole kwasów tlenowych
- mają końcówkę -an
- w przypadku, gdy metal ma więcej niż jedną wartościowość podaje się ją w nazwie soli.
| rodzaj kwasów | nazwa kwasu | wzór kwasu | nazwa soli | wartościowość reszty kwasowej |
| beztlenowe | chlorowodorowy | HCl | chlorek | I |
| siarkowodorowy | H2S | siarczek | II | |
| tlenowe | azotowy(V) | HNO3 | azotan(V) | I |
| azotowy(III) | HNO2 | azotan(III) | I | |
| siarkowy(VI) | H2SO4 | siarczan(VI) | II | |
| siarkowy(IV) | H2SO3 | siarczan(IV) | II | |
| węglowy | H2CO3 | węglan | II | |
| fosforowy(V) | H3PO4 | fosforan(V) | III |
Wzory i nazwy wybranych soli
| Wzór sumaryczny | Nazwa | Wartosciowość metalu | Wartościowość reszty kwasowej |
| NaCl | chlorek sodu | I | I |
| CaCl2 | chlorek wapnia | II | I |
| Na2S | siarczek sodu | I | II |
| CuSO4 | siarczan(VI) miedzi(II) | II | II |
| AgNO3 | azotan(V) srebra | I | I |
| Na3PO4 | fosforan(V) sodu | I | III |
Tabela nazw i wzorów soli, które musisz umieć tworzyć.
| Chlorki | |||
| chlorek sodu | NaCl | chlorek magnezu | MgCl₂ |
| chlorek glinu | AlCl₃ | chlorek potasu | KCl |
| chlorek wapnia | CaCl₂ | chlorek żelaza(II) | FeCl₂ |
| chlorek żelaza(III) | FeCl₃ | chlorek miedzi(II) | CuCl₂ |
| chlorek cynku(II) | ZnCl₂ | chlorek srebra(I) | AgCl |
| chlorek baru | BaCl₂ | chlorek ołowiu(II) | PbCl₂ |
| Siarczki | |||
| siarczek sodu | Na₂S | siarczek magnezu | MgS |
| siarczek glinu | Al₂S₃ | siarczek potasu | K₂S |
| siarczek wapnia | CaS | siarczek żelaza(II) | FeS |
| siarczek żelaza(III) | Fe₂S₃ | siarczek miedzi(II) | CuS |
| siarczek cynku(II) | ZnS | siarczek srebra(I) | Ag₂S |
| siarczek baru | BaS | siarczek ołowiu(II) | PbS |
| Azotany(V) | |||
| azotan(V) sodu | NaNO₃ | azotan(V) magnezu | Mg(NO₃)₂ |
| azotan(V) glinu | Al(NO₃)₃ | azotan(V) potasu | KNO₃ |
| azotan(V) wapnia | Ca(NO₃)₂ | azotan(V) żelaza(II) | Fe(NO₃)₂ |
| azotan(V) żelaza(III) | Fe(NO₃)₃ | azotan(V) miedzi(II) | Cu(NO₃)₂ |
| azotan(V) cynku(II) | Zn(NO₃)₂ | azotan(V) srebra(I) | AgNO₃ |
| azotan(V) baru | Ba(NO₃)₂ | azotan(V) ołowiu(II) | Pb(NO₃)₂ |
| Siarczany(VI) | |||
| siarczan(VI) sodu | Na₂SO₄ | siarczan(VI) magnezu | MgSO₄ |
| siarczan(VI) glinu | Al₂(SO₄)₃ | siarczan(VI) potasu | K₂SO₄ |
| siarczan(VI) wapnia | CaSO₄ | siarczan(VI) żelaza(III) | Fe₂(SO₄)₃ |
| siarczan(VI) miedzi(II) | CuSO₄ | siarczan(VI) cynku(II) | ZnSO₄ |
| siarczan(VI) srebra(I) | Ag₂SO₄ | siarczan(VI) baru | BaSO₄ |
| siarczan(VI) ołowiu(II) | PbSO₄ | ||
| Siarczan(IV) | |||
| siarczan(IV) sodu | Na₂SO₃ | siarczan(IV) magnezu | MgSO₃ |
| siarczan(IV) glinu | Al₂(SO₃)₃ | siarczan(IV) potasu | K₂SO₃ |
| siarczan(IV) wapnia | CaSO₃ | siarczan(IV) żelaza(III) | Fe₂(SO₃)₃ |
| siarczan(IV) miedzi(II) | CuSO₃ | siarczan(IV) cynku(II) | ZnSO₃ |
| siarczan(IV) srebra(I) | Ag₂SO₃ | siarczan(IV) baru | BaSO₃ |
| Węglany | |||
| węglan sodu | Na₂CO₃ | węglan magnezu | MgCO₃ |
| węglan glinu | Al₂(CO₃)₃ | węglan potasu | K₂CO₃ |
| węglan wapnia | CaCO₃ | węglan żelaza(III) | Fe₂(CO₃)₃ |
| węglan miedzi(II) | CuCO₃ | węglan cynku(II) | ZnCO₃ |
| węglan srebra(I) | Ag₂CO₃ | węglan baru | BaCO₃ |
Alfabetycznie wg wzorów
| Wzór | Nazwa | Wzór | Nazwa |
|---|---|---|---|
| AgCl | chlorek srebra(I) | Ag2S | siarczek srebra(I) |
| Ag2CO3 | węglan srebra(I) | Ag₂SO₄ | siarczan(IV) srebra(I) |
| AgNO3 | azotan(V) srebra(I) | Ag₂SO₄ | siarczan(VI) srebra(I) |
| Ag3PO4 | fosforan(V) srebra(I) | ||
| AlCl₃ | chlorek glinu | Al2S3 | siarczek glinu |
| Al₂(CO₃)₃ | węglan glinu | Al₂(SO3)₃ | siarczan(IV) glinu |
| Al(NO₃)₃ | azotan(V) glinu | Al₂(SO₄)₃ | siarczan(VI) glinu |
| AlPO4 | fosforan(V) glinu | ||
| BaCl₂ | chlorek baru | BaS | siarczek baru |
| BaCO₃ | węglan baru | BaSO4 | siarczan(IV) baru |
| Ba(NO₃)₂ | azotan(V) baru | BaSO₄ | siarczan(VI) baru |
| Ba3(PO4)2 | fosforan(V) baru | ||
| CaCl₂ | chlorek wapnia | CaS | siarczek wapnia |
| CaCO₃ | węglan wapnia | CaSO3 | siarczan(IV) wapnia |
| Ca(NO₃)₂ | azotan(V) wapnia | CaSO₄ | siarczan(VI) wapnia |
| Ca3(PO4)2 | fosforan(V) wapnia | ||
| CuCl₂ | chlorek miedzi(II) | CuS | siarczek miedzi(II) |
| CuCO₃ | węglan miedzi(II) | CuSO3 | siarczan(IV) miedzi(II) |
| Cu(NO₃)₂ | azotan(V) miedzi(II) | CuSO4 | siarczan(VI) miedzi(II) |
| Cu3(PO4)2 | fosforan(V) miedzi(II) | ||
| FeCl₃ | chlorek żelaza(III) | Fe2S3 | siarczek żelaza(III) |
| Fe₂(CO₃)₃ | węglan żelaza(III) | Fe₂(SO3)₃ | siarczan(IV) żelaza(III) |
| Fe(NO₃)₃ | azotan(V) żelaza(III) | Fe₂(SO₄)₃ | siarczan(VI) żelaza(III) |
| FePO4 | fosforan(V) żelaza(III) | ||
| KCl | chlorek potasu | K2S | siarczek potasu |
| K2CO3 | węglan potasu | K2SO3 | siarczan(IV) potasu |
| KNO₃ | azotan(V) potasu | K2SO4 | siarczan(VI) potasu |
| K3PO4 | fosforan(V) potasu | ||
| MgCl₂ | chlorek magnezu | MgS | siarczek magnezu |
| MgCO₃ | węglan magnezu | MgSO₃ | siarczan(IV) magnezu |
| Mg(NO₃)₂ | azotan(V) magnezu | MgSO4 | siarczan(VI) magnezu |
| Mg3(PO4)2 | fosforan(V) magnezu | ||
| NaCl | chlorek sodu | Na2S | siarczek sodu |
| Na₂CO₃ | węglan sodu | Na₂SO₃ | siarczan(IV) sodu |
| NaNO₃ | azotan(V) sodu | Na₂SO4 | siarczan(VI) sodu |
| Na3PO4 | fosforan(V) sodu | ||
| PbCl₂ | chlorek ołowiu(II) | PbS | siarczek ołowiu(II) |
| PbCO₃ | węglan ołowiu(II) | PbSO3 | siarczan(IV) ołowiu(II) |
| Pb(NO₃)₂ | azotan(V) ołowiu(II) | PbSO₄ | siarczan(VI) ołowiu(II) |
| Pb3(PO4)2 | fosforan(V) ołowiu(II) | ||
| ZnCl₂ | chlorek cynku(II) | ZnS | siarczek cynku(II) |
| ZnCO₃ | węglan cynku(II) | ZnCO₃ | siarczan(IV) cynku(II) |
| Zn(NO₃)₂ | azotan(V) cynku(II) | ZnSO₄ | siarczan(VI) cynku(II) |
| Zn3(PO4)2 | fosforan(V) cynku(II) |
Teraz pozycje są równomiernie rozdzielone między dwie strony tabeli.
Elektroujemności atomów w solach
Elektroujemność to zdolność atomów do przyciągania elektronów. Im większa elektroujemność tym silniej dany atom przyciąga elektrony. Na ogół za pomocą różnicy elektroujemności można wyznaczyć rodzaj wiązania między atomami
W solach między atomem metalu położonego w grupie 1 lub 2 układu okresowego a przyłączonym do niego atomem niemetalu są wiązania jonowe. Różnica elektroujemności między tymi atomami jest w zakresie1,7 i więcej.
Elelktroujemność Na wynosi 0,93 a Cl 3,16. Różnica 3,16-0,93=2,53 wskazuje na wiązanie jonowe między tymi atomami Sól o wzorze sumarycznym NaCl zbudowana jest więc z kationów sodu Na+ i anionów chlorkowych Cl– (reszta kwasowa pochodząca od kwasu chlorowodorowego HCl).
Nie wszystkie sole zbudowane są z jonów, np. w soli o wzorze SnCl4 między atomem Sn a atomami Cl są wiązania kowalencyjne spolaryzowane.
Co to są hydraty?
Hydraty to związki chemiczne, w których woda jest obecna w określonej liczbie cząsteczek i jest integralną częścią ich struktury krystalicznej.
Przykłady hydratów
-
Siarczan miedzi(II) – CuSO₄·5H₂O
- Wygląd: Niebieskie kryształy.
- Zastosowanie: W rolnictwie jako składnik środków grzybobójczych., w laboratoriach do testów jakościowych wody (przy odwodnieniu zmienia kolor na biały).
-
Gips – CaSO₄·2H₂O
- Wygląd: Białe kryształy.
- Zastosowanie: W budownictwie (produkcja płyt gipsowo-kartonowych, zapraw gipsowych). W medycynie jako materiał do unieruchamiania złamań.
-
Węglan sodu – Na₂CO₃·10H₂O
- Wygląd: Bezbarwne kryształy.
- Zastosowanie: W przemyśle szklarskim. Do zmiękczania wody w detergentach.
-
Chlorek wapnia – CaCl₂·6H₂O
- Wygląd: Bezbarwne kryształy.
- Zastosowanie: Jako środek osuszający (pochłania wilgoć z powietrza). W zimowych mieszaninach zapobiegających oblodzeniu.